Giriş
Olimpiya boksu ilə bağlı dəyişikliklərdən danışanda adətən raundların sayı, xal hesablanması, çəki dərəcələri və hakim qərarları yada düşür. Lakin 2017–2018-ci illərdə idmanın gələcəyini müəyyən edən əsas sual bu deyildi: boks Olimpiya proqramında qalacaqdımı?
Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi (IOC) 2018-ci ildə Argentinada keçiriləcək Gənclərin Yay Olimpiya Oyunlarında və Tokio-2020 Yay Olimpiya Oyunlarında boksun yerini yenidən nəzərdən keçirə biləcəyini bildirmişdi. Bu, idmançılar üçün sadəcə təşkilati qeyri-müəyyənlik deyildi: Olimpiya medalına gedən yolun özü təhlükə altına düşə bilərdi. Olimpiya boksu üçün bu, gələcək yarışların taleyi ilə bağlı ciddi sual yaradırdı.
Həmin dövrdə «yeni qaydalar» ifadəsini ehtiyatla işlətmək lazımdır. Müzakirənin əsas mövzusu rinqdəki texniki reqlament yox, AIBA-nın idarəçiliyi, maliyyəsi və yarışlara etibarlı nəzarət edə bilməsi idi. Olimpiya boksu ilə bağlı əsas mübahisə də məhz bu idarəçilik məsələlərindən qaynaqlanırdı.
İdmançılar və qurumlar: böhranın tərəfləri
Qarşıdurmanın bir tərəfində Olimpiya boksunu idarə edən AIBA, digər tərəfində isə onun fəaliyyətinə nəzarəti gücləndirən IOC dayanırdı. İdmançılar qərarların qəbulunda iştirak etməsələr də, nəticələrdən ilk olaraq onlar təsirlənəcəkdi. Olimpiya boksu idmançıların hazırlıq planları və gələcək hədəfləri ilə birbaşa bağlı idi.
AIBA prezidenti Çinq-Kuo Vu noyabrda müvəqqəti olaraq vəzifəsindən kənarlaşdırıldı, sonra isə istefa verdi. Onun ardınca Franko Falkinelli müvəqqəti prezident oldu. Yanvarın sonunda isə Qəfur Rəhimov müvəqqəti rəhbər təyin edildi.
Rəhbərliyin tez-tez dəyişməsi federasiyanın sabitliyi ilə bağlı suallar doğurdu. Olimpiya turniri yalnız döyüş cədvəlindən ibarət deyil: seçmə mərhələlərin təşkili, hakimlərin təyinatı və nəticələrə etimad da eyni idarəçilik zəncirinin hissələridir. Olimpiya boksu bu proseslərin hamısının ardıcıl və şəffaf aparılmasını tələb edir.
IOC AIBA-ya maliyyə dəstəyini dayandırdı və araşdırma müddətində əlaqələri dondurdu. Bu, boksun özünə verilən yekun hökm deyildi, amma onun Olimpiya proqramındakı yerini ciddi risk altına salan xəbərdarlıq idi. Olimpiya boksu üçün bu addım idarəçilikdə etimadın nə qədər vacib olduğunu göstərirdi.
IOC-nin icra şurası AIBA-dan aprelin 30-dək yeni hesabat gözləyirdi. Federasiya qarşısında idarəçilik problemlərini izah etməklə yanaşı, gələcək yarışları etibarlı şəkildə keçirə biləcəyini göstərmək vəzifəsi vardı. Beynəlxalq federasiya kimi AIBA-nın hesabatlılığı da diqqət mərkəzində idi.
Əsas faktorlar: qaydalardan daha geniş məsələ
Boks qaydaları idmançının yarış strategiyasını formalaşdırır. Lakin böhran zamanı əsas məsələ qaydaların mətni yox, onların tətbiqinə kimin cavabdeh olması idi. Hakimlik, nəticələrin şəffaflığı və federasiyanın qərarvermə mexanizminə etimad zəifləyəndə, ən yaxşı reqlament belə mübahisələri aradan qaldıra bilməz. Olimpiya boksu üçün qaydaların ədalətli tətbiqi yarışın etibarlılığının əsas şərtidir.
Yarış formatını da geniş mənada başa düşmək lazımdır. Söhbət təkcə idmançıların püşkatmada necə yerləşdirilməsindən getmir. Olimpiadaya vəsiqələrin hansı sistemlə bölüşdürüləcəyi, yarışı hansı qurumun idarə edəcəyi və qərarlara necə nəzarət olunacağı da bu məsələyə daxildir. Olimpiya boksu bu baxımdan həm idman, həm də idarəçilik prosesidir.
Həmin dövrdə konkret yeni Olimpiya qaydalarının qəbul edildiyini demək düzgün olmazdı. Mövcud faktlar IOC-nin AIBA-ya təzyiq göstərdiyini və boksun Oyunlarda iştirakının yenidən qiymətləndirilə biləcəyini göstərirdi. Yarışın texniki formatında isə təsdiqlənmiş dəyişiklik yox idi.
AIBA-nın maliyyə vəziyyəti də mübahisənin ayrılmaz hissəsi idi. Federasiyanın ödənilməmiş borcları arasında Azərbaycanın Benkons MMC şirkətindən götürdüyü 10 milyon dollarlıq kredit və Honq-Konqun FCIT şirkətinə olan 19 milyon İsveçrə frankı borcu vardı.
Bu rəqəmlər idman nəticələrini birbaşa müəyyən etmir, amma qurumun gündəlik fəaliyyətinə və uzunmüddətli planlarına təsir göstərə bilər. Yarışların təşkili, logistika və idmançılara xidmət üçün etibarlı maliyyə bazası lazımdır. Borclarla bağlı cavabsız suallar isə IOC-nin nəzarətini daha da sərtləşdirə bilərdi.
Bu məsələ həvəskar boks üçün xüsusilə həssasdır. Peşəkar boksçular karyeralarını müxtəlif promouterlər və kommersiya təşkilatları ilə qura bilərlər. Olimpiya yolu isə milli federasiyaların, seçmə yarışların və beynəlxalq idarəetmə sisteminin ardıcıl fəaliyyətindən asılıdır. Olimpiya boksu bu sistemin sabitliyinə söykənir.
Ona görə də idarəçilik böhranını rinqdən kənar mübahisə kimi kənara qoymaq olmaz. Qurumun nüfuzu zədələnəndə idmançıların seçmə yarışların ədalətli keçirilməsinə və nəticələrinin tanınacağına inamı da sarsılır.
Yarış formatına təsir edən amillər
Olimpiya boksu formatında baş verə biləcək dəyişiklikləri yalnız döyüş qaydaları ilə izah etmək kifayət deyil. İştirakçıların seçilməsi, çəki dərəcələri, yarış təqvimi və hakimlik standartları bir-biri ilə bağlıdır. Bir sahədəki dəyişiklik digərlərinə də təsir edə bilər.
Lakin rəsmi qərar olmadan belə dəyişikliklərin məzmunu barədə nəticə çıxarmaq risklidir. AIBA-dan hesabat tələb edilməsi qaydaların dərhal yeniləndiyini və ya Tokio üçün yeni formatın təsdiqləndiyini göstərmirdi.
IOC-nin əsas tələbi etibarlılıq idi: AIBA idarəçiliyini və maliyyə vəziyyətini izah edə, yarışları qənaətbəxş səviyyədə təşkil edə biləcəkdimi? Bu suala müsbət cavab verilmədən turnir cədvəlinin texniki detalları ikinci plana keçirdi. Olimpiya boksu üçün yarışların etibarlı təşkili əsas prioritet idi.
İdmançılar üçün qeyri-müəyyənlik seçmə mərhələlərinin əhəmiyyətini artırırdı. Boksçu məşq planını, çəkiyə uyğunlaşmanı və ən yaxşı formasına çatacağı vaxtı konkret yarış tarixlərinə uyğunlaşdırır. Olimpiya proqramının taleyi ilə bağlı şübhələr isə əsas hədəfi sual altına alırdı.
Milli federasiyalar da risklə üzləşmişdi. Onlar idmançıların hazırlığına və seçmə turnirlərə vəsait ayırmalı, eyni zamanda beynəlxalq qurumun necə işləyəcəyini və yarış nəticələrinin necə tanınacağını nəzərə almalı idilər.
Belə şəraitdə iki prosesi bir-birindən ayırmaq vacib idi: rinq qaydalarının texniki yenilənməsini və AIBA-nın idarəçilik islahatını. Birincisi döyüşün necə keçiriləcəyini, ikincisi isə həmin döyüşü təşkil edən quruma nə dərəcədə etibar ediləcəyini müəyyən edirdi.
Turnirin mümkün ssenarisi
Həmin dövrdə əsas ssenari belə idi: AIBA aprelin 30-dək tələb olunan hesabatı təqdim edir, IOC isə qurumun vəziyyətini və atdığı addımları qiymətləndirir. Hesabatın təqdim olunması özü yekun qərar demək deyildi. Əsas məsələ onun idarəçilik, maliyyə və yarışların etibarlılığı ilə bağlı suallara cavab verib-verməməsi idi.
AIBA etimadı bərpa edə bilməsəydi, Olimpiya boksunun statusu ilə bağlı qeyri-müəyyənlik uzana bilərdi. Bu, 2018-ci il Gənclərin Yay Olimpiya Oyunlarına və Tokio-2020-yə hazırlaşan idmançılar üçün vaxt itkisinə və planlama çətinliklərinə səbəb olardı.
Digər ssenaridə AIBA problemlərini inandırıcı şəkildə həll edir, IOC isə yarışların davamlılığına dair təminat alırdı. Bu, boksun Olimpiya proqramında qalmasına kömək edə bilərdi, amma bütün qaydaların dəyişəcəyi anlamına gəlmirdi.
Ona görə də turnirin gedişini əvvəlcədən idman nəticələri əsasında təsvir etmək mümkün deyildi. Həlledici «matç» AIBA-nın hesabatı ilə IOC-nin qiymətləndirməsi arasında gedirdi. Boksçular isə rinqə çıxmadan qərarın nəticəsini gözləyirdilər.
Yarış formatında sonradan dəyişiklik nəzərdə tutulsa da, onun legitimliyi şəffaf qərarvermədən asılı olmalı idi. İdmançılar və milli federasiyalar dəyişikliklərin nə vaxt qüvvəyə minəcəyini, seçmə sisteminə necə təsir edəcəyini və hamıya eyni qaydada tətbiq olunacağını bilməli idilər.
Nəticə
Həmin dövrdə Olimpiya boksunun başlıca problemi yeni raund və ya xal sistemi deyildi. Əsas məsələ AIBA-nın rəhbərliyinə, maliyyəsinə və beynəlxalq yarışları idarə etmək qabiliyyətinə etimad böhranı idi. Olimpiya boksu üçün bu, idman qaydalarından daha geniş bir sınaq idi.
IOC-nin maliyyə dəstəyini dayandırması, əlaqələri dondurması və aprelin 30-dək hesabat tələb etməsi boksun Olimpiya proqramındakı yerinin artıq öz-özünə təmin olunmadığını göstərirdi. 2018 və 2020-ci il Oyunlarının taleyi idman idarəçiliyinin bu sınaqdan necə çıxacağından asılı idi.
Böhran bir prinsipi aydın göstərdi: qaydalar və yarış formatı yalnız onları tətbiq edən qurum etibarlı olduqda məna daşıyır. İdmançının Olimpiya səhnəsinə çıxması rinqdəki nəticədən başlayır, amma həmin səhnənin mövcudluğu rinqdən kənardakı idarəçilikdən asılıdır. Olimpiya boksu üçün etibarlı idarəçilik idmançıların gələcəyini qorumağın vacib şərtidir.
